Από τη Σέκλιζα στην Ελευθερία: Το Έπος του 1878 και η Απελευθέρωση της Καρδίτσας
Το ημερολόγιο έγραφε 3 Φεβρουαρίου 1830 όταν το Πρωτόκολλο του Λονδίνου διακήρυξε επίσημα την ανεξαρτησία του πρώτου ελληνικού κράτους [1]. Ωστόσο, για εκατομμύρια Έλληνες, η χαρμόσυνη είδηση συνοδεύτηκε από μια βαθιά, πικρή απογοήτευση. Τα πρώτα σύνορα της χώρας, σταματώντας στη γραμμή Αχελώου - Σπερχειού, άφηναν εκτός ολόκληρη τη Θεσσαλία. Για μισό αιώνα, η εύφορη θεσσαλική γη παρέμενε υπό οθωμανικό ζυγό, όμως η καρδιά των κατοίκων της χτυπούσε στον ρυθμό της ελευθερίας. Τα επαναστατικά κινήματα του 1854 και του 1866 απέτυχαν, αλλά η φλόγα δεν έσβησε ποτέ. Το μεγάλο ραντεβού με την ιστορία είχε δοθεί για το ταραγμένο 1877.
Το Μεγάλο Δίλημμα και η «Εισβολή των 5 Ημερών»
Τον Απρίλιο του 1877, η Ρωσία κηρύττει τον πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Στην Αθήνα επικρατεί αναβρασμός και αγωνία. Η Ελλάδα βρίσκεται εγκλωβισμένη σε ένα εφιαλτικό δίλημμα: από τη μια πλευρά φοβάται τη ρωσική προέλαση και την ενίσχυση του πανσλαβισμού στα Βαλκάνια, από την άλλη γνωρίζει ότι η πλήρης απάθεια θα σημάνει την οριστική απώλεια των αλύτρωτων περιοχών.
Η λαϊκή κατακραυγή ξεσπά σε ογκώδεις διαδηλώσεις στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Υπό την πίεση του κόσμου, τον Μάιο του 1877 σχηματίζεται η ιστορική Οικουμενική Κυβέρνηση υπό τον γηραιό ναύαρχο Κωνσταντίνο Κανάρη. Μετά τον θάνατο του μπουρλοτιέρη και τις ραγδαίες ρωσικές επιτυχίες, ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος αναλαμβάνει τα ηνία της χώρας τον Ιανουάριο του 1878.
Το βράδυ της 19ης Ιανουαρίου 1878, η κυβέρνηση παίρνει τη μεγάλη απόφαση: διατάζει τον υποστράτηγο Σκαρλάτο Σούτσο να περάσει τα σύνορα. Μια δύναμη 8.000 ανδρών διασχίζει τον αυχένα της Δερβέν Φούρκας μέσα στο χιόνι. Ο ελληνικός στρατός εισβάλλει στη Θεσσαλία, πολιορκεί τον Δομοκό και οχυρώνεται στη Σκάρμιτσα (Η Σκάρμιτσα είναι η παλιά (έως το 1928) ονομασία του σημερινού χωριού Θαυμακό Φθιώτιδας (ενδιάμεσα είχε μετονομαστεί και σε Κάτω Δομοκός), έτοιμος να αναχαιτίσει τους Τούρκους.
Όμως, η διπλωματία αποδεικνύεται σκληρή. Οι Μεγάλες Δυνάμεις —με πρωτοστάτη την Αγγλία— εκβιάζουν την Αθήνα με ναυτικό αποκλεισμό. Την ίδια στιγμή, Ρώσοι και Τούρκοι υπογράφουν ανακωχή στην Αδριανούπολη, επιτρέποντας στον σουλτάνο να στρέψει όλο τον στρατό του εναντίον της Ελλάδας. Τα μεσάνυχτα της 24ης Ιανουαρίου, η Αθήνα διατάζει εσπευσμένα την υποχώρηση. Η «αναίμακτος και άδακρυς» εισβολή των 5 ημερών είχε λήξει άδοξα. Το επίσημο κράτος υποχωρούσε, παίρνοντας ως μοναδικό αντάλλαγμα μια αόριστη υπόσχεση ότι το ελληνικό ζήτημα θα συζητιόταν στο επερχόμενο Συνέδριο του Βερολίνου.
Η «Ηρωική Λιποταξία» και η Σπίθα στα Άγραφα
Εκεί που σταμάτησε ο επίσημος στρατός, ξεκίνησε η ψυχή του λαού. Η απόφαση της υποχώρησης προκαλεί οργή στους στρατιώτες. Ένας συμπαγής πυρήνας 170 Ελλήνων υπαξιωματικών, με επικεφαλής τους επιλοχίες Δημήτριο Τερτίπη και Γεώργιο Λάιο, αρνείται να γυρίσει πίσω. Λιποτακτούν, περνούν στην παρανομία και ενώνονται με τα άτακτα σώματα των ντόπιων επαναστατών που είχαν ήδη οργανωθεί.
Στρατιωτικός αρχηγός της επανάστασης ορίζεται ο λοχαγός Κωνσταντίνος Ισχόμαχος, ενώ πολιτικός αρχηγός αναλαμβάνει ο Δημήτριος Σούτσος, στήνοντας το αρχηγείο του στο χωριό Λουτρό. Μέσα σε λίγες μέρες, τα Νοτιοανατολικά Άγραφα φλέγονται. Στις 31 Ιανουαρίου, οι επαναστάτες πετυχαίνουν την πρώτη τους νίκη στον Κέδρο (Χαλαμπρέζι), τρέποντας σε φυγή τις τουρκικές δυνάμεις. Το αντάρτικο είχε ριζώσει για τα καλά.
Το Τριήμερο Έπος της Σέκλιζας (9-11 Φεβρουαρίου 1878)
Το μεγάλο εμπόδιο για την εξάπλωση της επανάστασης ήταν η Σέκλιζα (το σημερινό Καλλίθηρο Καρδίτσας). Εκεί, στο φυσικά οχυρό ύψωμα του Αγίου Αθανασίου, βρισκόταν ταμπουρωμένη μια ελίτ δύναμη 200 εμπειροπόλεμων και βαριά εξοπλισμένων Γκέκηδων (Αλβανών μισθοφόρων), οι οποίοι ήλεγχαν πλήρως το πέρασμα από τα βουνά προς τον κάμπο της Καρδίτσας.
9 Φεβρουαρίου: Η Παγίδα του Ποταμού
Το πρωί της 9ης Φεβρουαρίου, ο οπλαρχηγός Κωνσταντίνος Γαλλής με 300 Ευρυτάνες εθελοντές επιχειρεί να αιφνιδιάσει τους Τούρκους, κινούμενος μέσα από τα αμπέλια του Ξηρόκαμπου. Οι Γκέκηδες όμως τον αντιλαμβάνονται από ψηλά. Καθώς οι Ευρυτάνες περνούν το ποτάμι, βρίσκονται κυκλωμένοι και καθηλωμένοι από καταιγιστικά πυρά. Η κατάσταση είναι οριακή. Η είδηση φτάνει στο ελληνικό αρχηγείο αργά το απόγευμα και σημαίνει γενικός συναγερμός.
Μέσα στη νύχτα, ο αποσπασματάρχης Μιμίκος και οι αδελφοί Ζουλούμη σπεύδουν για βοήθεια. Την ίδια στιγμή, ο λοχίας Κουσόπουλος με 17 εύζωνους και το σώμα των αδελφών Παπαπολύζου (με 30 ατρόμητους Σαρακατσαναίους, ανάμεσά τους και ο Καταφυγιώτης Ζαρκάδας) επιτίθενται με αυτοθυσία, σπάζοντας τον κλοιό και σώζοντας το σώμα του Γαλλή από βέβαιη σφαγή.
10 Φεβρουαρίου: Το Κατεστραμμένο Κανόνι και ο Θρίαμβος του Πεζικού
Οι οπλαρχηγοί αποφασίζουν να ξεριζώσουν το «αγκάθι» της Σέκλιζας και οργανώνουν μια υποδειγματική πολιορκία του λόφου. Ο Δημήτριος Σούτσος στήνει ένα ορεινό τηλεβόλο (κανόνι) στα Μαυρολίθαρα για να σφυροκοπήσει το οχυρό. Οι Αλβανοί τρομοκρατούνται από τον κρότο, όμως το κανόνι αποδεικνύεται αδύναμο. Ο Σούτσος το μεταφέρει ριψοκίνδυνα στα 500 μέτρα, αλλά ο κιλλίβαντάς του σπάει. Το μοναδικό ελληνικό πυροβόλο αχρηστεύεται. Οι Αλβανοί αναθαρρούν, ειδικά όταν βλέπουν την πρώτη οθωμανική επικουρία (ιππικό) να καταφθάνει από την Καρδίτσα.
Τότε, μιλάει η στρατιωτική ιδιοφυΐα του Γεωργίου Λάιου. Παρατάσσεται στους πρόποδες της Γούβας και, με απίστευτη ψυχραιμία, αφήνει το τουρκικό ιππικό να περάσει το ποτάμι, χτυπώντας το αμέσως μετά στα νώτα. Οι Τούρκοι πανικοβάλλονται και τρέχουν προς το χωριό, όπου πέφτουν πάνω στο σώμα του Τερτίπη και του επιλοχία Περικλή Θεοδώρου. Σε μια επική σκηνή που κατέγραψε ο ιστορικός Μιλτιάδης Σεϊζάνης, οι Έλληνες πεζοί καταδιώκουν το εχθρικό ιππικό μέσα στον ανοιχτό κάμπο μέχρι το χωριό Ρούσο, αφήνοντας πίσω 18 νεκρούς Τούρκους και 20 άλογα.
Μεθυσμένοι από τη νίκη, οι εθελοντές απαιτούν κατά μέτωπο επίθεση στον λόφο του Αγίου Αθανασίου. Οι έμπειροι υπαξιωματικοί διαφωνούν, αλλά η ορμή του πλήθους δεν αναχαιτίζεται. Η έφοδος διατάσσεται υπό τον ήχο των σαλπίγγων. Στα 150 μέτρα από τα χαρακώματα, οι Έλληνες δέχονται έναν βιβλικό καταιγισμό πυρών. Καθηλώνονται. Αναγκάζονται να συρθούν μπρούμυτα προς τα πίσω για να σωθούν. Ο Δ. Σούτσος παριστάνει τον νεκρό για ώρες για να μην εκτελεστεί. Η έφοδος αποτυγχάνει, αφήνοντας πίσω αρκετά θύματα, ανάμεσά τους και τον ηρωικό Μακεδόνα σημαιοφόρο, Νίκο Βούλγαρη.
Καθώς πέφτει το βράδυ, ένας νέος κρότος κανονιού ακούγεται. Μια δεύτερη, γιγαντιαία οθωμανική δύναμη 1.000 πεζών και 150 ιππέων με πυροβολικό εμφανίζεται στο Ρούσο. Οι Έλληνες αρχηγοί παίρνουν μια απόφαση ζωής και θανάτου: αφήνουν τους αδελφούς Ζουλούμη να επιβλέπουν τον λόφο και οι υπόλοιποι επιτίθενται κατά μέτωπο στους τετραπλάσιους Τούρκους στον κάμπο. Μετά από τρεις ώρες λυσσαλέας, σώμα με σώμα μάχης, οι Έλληνες αναγκάζουν τον εχθρό σε άτακτη υποχώρηση μέσα στο σκοτάδι.
Οι Αλβανοί πάνω στον λόφο, βλέποντας τον τακτικό τους στρατό να συντρίβεται για δεύτερη φορά μέσα στην ίδια μέρα, καταρρέουν ψυχολογικά. Μέσα στη νύχτα, εκμεταλλευόμενοι την απόλυτη εξάντληση των Ελλήνων που είχαν αποσυρθεί για λίγες ώρες ξεκούρασης στο Καλλιφώνι και το Βελέσι, εγκαταλείπουν κρυφά τις θέσεις τους και φεύγουν προς την Καρδίτσα. Το ξημέρωμα βρίσκει το σώμα του Ζουλούμη να κυματίζει την ελληνική σημαία στην κορυφή του λόφου.
11 Φεβρουαρίου: Η «Κόκκινη Πλημμύρα» του Χασάν Πασά
Οι Έλληνες, πιστεύοντας ότι οι Τούρκοι δεν θα ξαναβγούν από την Καρδίτσα, ξεκινούν το πρωί να καθαρίζουν τα όπλα τους. Όμως, ο Χασάν πασάς, εξοργισμένος από την πανωλεθρία, βγαίνει στις 6:00 π.μ. με μια τεράστια στρατιά 2.500 ανδρών και δύο κανόνια. Η πεδιάδα ανάμεσα σε Ρούσο και Ζαΐμι «πλημμυρίζει από κόκκινα φέσια».
Οι επαναστάτες διστάζουν μπροστά στον όγκο του εχθρού, αλλά αποφασίζουν να πεθάνουν πολεμώντας. ΤαμπLayoutώνονται στον λόφο, στα υψώματα και στον πέτρινο νερόμυλο της Σέκλιζας. Στις 8:00 π.μ., η οθωμανική επίθεση είναι καταιγιστική. Την ώρα που οι ελληνικές γραμμές λυγίζουν, εμφανίζεται δρομαίος ο ηρωικός επιλοχίας Περικλής Θεοδώρου με 60 εύζωνους και 50 εθελοντές από το Βελέσι, χτυπώντας με μανία το αριστερό πλευρό των Τούρκων.
Ταυτόχρονα, καταφθάνουν τα σώματα των Κοντογιάννη και Σισμάνη, ενώ οι Τερτίπης και Λάιος παρατάσσουν τους υπαξιωματικούς σε τρεις υποδειγματικές σειρές μέσα στα αμπέλια. Ο Χασάν πασάς προσπαθεί με εικονικές υποχωρήσεις να παρασύρει τους Έλληνες στον ανοιχτό κάμπο για να τους ποδοπατήσει με το ιππικό. Οι Έλληνες όμως δεν πέφτουν στην παγίδα. Μένουν ακλόνητοι στις θέσεις τους και θερίζουν τις εχθρικές γραμμές.
Το μεσημέρι, νέες ενισχύσεις (Καλαμάρας, Λαλιώτης, Καμάρας, Λάζος, Τζαβάρας) φτάνουν για τους Έλληνες. Η μάχη μετατρέπεται σε μια γενική, κυκλωτική αντεπίθεση. Περί τη δύση του ηλίου, ο Χασάν πασάς υποχωρεί ταπεινωμένος προς την Καρδίτσα, αφήνοντας πίσω του 250 νεκρούς και τραυματίες.
Ο φόρος αίματος για τους Έλληνες ήταν 15 παλικάρια. Ανάμεσά τους, ο ηρωικός Περικλής Θεοδώρου από τη Στυλίδα, ο οποίος τραυματίστηκε θανάσιμα και ξεψύχησε μετά από 7 μέρες στο Θραψίμι. Το μεγαλύτερο τρόπαιο του αγώνα, η τούρκικη σημαία, αιχμαλωτίστηκε από τα χέρια του Ηρακλή Γιαταγάνα, για να παραδοθεί αργότερα ως σύμβολο δόξας στη Βασίλισσα Όλγα.
Ο Διπλωματικός Θρίαμβος και η Δικαίωση του 1881
Η τρίμηνη επική αντίσταση της Δυτικής Θεσσαλίας και οι θρίαμβοι στη Σέκλιζα και τη Ματαράγκα άλλαξαν τον ρου της ιστορίας. Όταν άνοιξαν οι πύλες του Συνεδρίου του Βερολίνου, οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν μπορούσαν πλέον να αγνοήσουν μια επαρχία που είχε βαφτεί με τόσο αίμα και είχε αποδείξει ότι δεν μπορεί να κυβερνηθεί πια από τον σουλτάνο.
Μετά από σκληρές διαπραγματεύσεις, υπογράφεται στις 26 Μαρτίου / 7 Απριλίου 1881 η Συμφωνία της Κωνσταντινούπολης, με την οποία η Θεσσαλία και ο νομός Άρτας παραχωρούνται επίσημα στην Ελλάδα, μια απόφαση που επικυρώθηκε οριστικά το καλοκαίρι του ίδιου έτους.
Η κορυφαία στιγμή της δικαίωσης γράφτηκε στις 18 Αυγούστου 1881. Ήταν 9 το πρωί όταν η τρίτη φάλαγγα του ελληνικού στρατού πέρασε τους δρόμους της Καρδίτσας. Στην κεφαλή του στρατού, ως ελευθερωτής, ίππευε ο υποστράτηγος Σκαρλάτος Σούτσος —ο ίδιος άνθρωπος που τρία χρόνια πριν είχε αναγκαστεί να διατάξει την πικρή υποχώρηση.
Ο κύκλος είχε κλείσει. Η Καρδίτσα ήταν πλέον ελεύθερη, χάρη στην τρέλα και το αίμα των 170 «λιποτακτών» και των ντόπιων αγωνιστών που αρνήθηκαν να συμβιβαστούν με τη σκλαβιά.
Αν σας άρεσε αυτό το ταξίδι στην ιστορία του τόπου μας, μοιραστείτε το άρθρο στα social media! Έχετε επισκεφθεί ποτέ το ιστορικό Καλλίθηρο (Σέκλιζα) ή τα Μαυρολίθαρα;
Πηγές & Βιβλιογραφία
1. Σύγχρονες Ιστορικές Μελέτες & Τοπική Ιστορία
- Γριβέλλας Λάμπρος & Κλήμος Γεώργιος (2000). Μετεπαναστατικά Κινήματα στα Θεσσαλικά Άγραφα. Έκδοση Δήμου Ιτάμου. (Η βασικότερη πηγή για τις λεπτομέρειες των μαχών, των ονομάτων των οπλαρχηγών και των τοπικών συγκρούσεων).
- Κόκκινος Α. Διονύσιος (1970). Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος (1800-1945), Τόμος 2. Εκδοτικός Οίκος Μέλισσα. (Η επίσημη καταγραφή για το διπλωματικό παρασκήνιο, την κυβέρνηση Κανάρη και την εντολή εισβολής στον Σκαρλάτο Σούτσο).
- Τσόβας Βάιος. Ιστορικές καταγραφές και μελέτες για την Επανάσταση του 1878 στη Δυτική Θεσσαλία.
2. Πρωτογενείς Πηγές (Μαρτυρίες της Εποχής)
- Σεϊζάνης Δ. Μιλτιάδης (1879). Η πολιτική της Ελλάδος και η επανάστασις του 1878 εν Μακεδονία, Ηπείρω και Θεσσαλία, Εκ του Τυπογραφείου της Αθηναΐδος. (Ο δημοσιογράφος και ιστορικός της εποχής που κατέγραψε ζωντανά τη μάχη, από τον οποίο προέρχεται και η περίφημη φράση για την καταδίωξη του οθωμανικού ιππικού).
3. Διεθνείς Συνθήκες & Διπλωματικά Έγγραφα
- Πρωτόκολλο του Λονδίνου (22 Ιανουαρίου / 3 Φεβρουαρίου 1830) – Η επίσημη αναγνώριση του Ελληνικού Κράτους.
- Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (19 Φεβρουαρίου / 3 Μαρτίου 1878) – Η προσωρινή ειρήνη Ρωσίας-Τουρκίας και η ίδρυση της «Μεγάλης Βουλγαρίας».
- Συμφωνία & Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (Μάρτιος - Ιούλιος 1881) – Η επίσημη διπλωματική παραχώρηση της Θεσσαλίας και της Άρτας στην Ελλάδα.
0 Σχόλια