Το ημερολόγιο έγραφε 1988 όταν η ελληνική πνευματική και πολιτική σκηνή κλονίστηκε συθέμελα από την κυκλοφορία ενός βιβλίου με έναν τίτλο που έμοιαζε με προβοκάτσια: «Ευτυχώς ηττηθήκαμε, σύντροφοι...».
Σε μια περίοδο που η Μεταπολίτευση είχε εδραιώσει την απόλυτη «ηθική ηγεμονία» της Αριστεράς και η εξιδανίκευση των αγώνων της δεκαετίας του '40 βρισκόταν στο απόγειό της, η φράση αυτή λειτούργησε ως ιδεολογικός δυναμίτης. Το πιο συγκλονιστικό, ωστόσο, δεν ήταν το περιεχόμενο, αλλά η υπογραφή του συγγραφέα. Ο Τάκης Λαζαρίδης δεν ήταν ένας «εκ του ασφαλούς» επικριτής, ούτε ένας δεξιός προπαγανδιστής. Ήταν ένας άνθρωπος που είχε προσφέρει τα νιάτα του στο κίνημα, είχε καταδικαστεί σε θάνατο δίπλα στον Νίκο Μπελογιάννη και είχε σαπίσει για 14 χρόνια στα κελιά των μετεμφυλιακών φυλακών.
Μια ζωή σφυρηλατημένη στα χαρακώματα της ελληνικής τραγωδίας
Για να κατανοήσουμε τη βαρύτητα της αναθεώρησης του Τάκη Λαζαρίδη (γεννημένος το 1928 στην Κομοτηνής), πρέπει πρώτα να δούμε το βιογραφικό του. Δεν υπήρξε απλώς ένας παρατηρητής της Ιστορίας, αλλά οργανικό της κομμάτι:
- Το βαρύ οικογενειακό φορτίο: Ο πατέρας του, Κώστας Λαζαρίδης, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ και Γραμματέας του Εργατικού ΕΑΜ, εκτελέστηκε από τους Γερμανούς ναζιστές την 1η Μαΐου 1944 στην Καισαριανή, μαζί με τους θρυλικούς «200». Η μητέρα του συνελήφθη και καταδικάστηκε σε ισόβια δεσμά από τις βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής στη Μακεδονία.
- Η «Δίκη των Ασυρμάτων» (1951-1952): Υπηρετώντας τη στρατιωτική του θητεία, ο 23χρονος τότε Λαζαρίδης εντάχθηκε στο παράνομο δίκτυο ασυρμάτων του ΚΚΕ στην Αθήνα. Η σύλληψή του τον Νοέμβριο του 1951 τον οδήγησε στο εδώλιο του έκτακτου Στρατοδικείου, στη δεύτερη και πιο διάσημη δίκη της ομάδας Μπελογιάννη.
- Στο ίδιο κελί με τον «Άνθρωπο με το Γαρύφαλλο»: Ο Λαζαρίδης μοιράστηκε τις αγωνιώδεις τελευταίες στιγμές στο κελί των φυλακών Καλλιθέας με τον Νίκο Μπελογιάννη. Καταδικάστηκε και αυτός σε θάνατο, όμως η ποινή του μετατράπηκε την τελευταία στιγμή σε ισόβια με βασιλικό διάταγμα, λόγω της τεράστιας προσφοράς των εκτελεσμένων γονιών του και του νεαρού της ηλικίας του.
- Το Γολγοθά των Φυλακών: Πέρασε 14 ατέλειωτα χρόνια στις πιο σκληρές φυλακές της επικράτειας (Κέρκυρα, Αίγινα, Κεφαλονιά, Λευκάδα). Αποφυλακίστηκε το 1966, για να περάσει ξανά στην παρανομία μόλις έναν χρόνο μετά, με την επιβολή της Χούντας των Συνταγματαρχών.
Ένας τέτοιος άνθρωπος, με τέτοια ένσημα θυσίας, δεν μπορούσε εύκολα να κατηγορηθεί ως «προδότης» ή «ριψάσπις». Όταν αποφάσισε να μιλήσει, το έκανε με το δικαίωμα που του έδινε το ίδιο του το αίμα.
Η ανατομία της ιδεολογικής μεταστροφής
Η απομάκρυνση του Λαζαρίδη από το κομμουνιστικό δόγμα δεν έγινε ξαφνικά, αλλά υπήρξε προϊόν πολυετούς εσωτερικής διεργασίας, απομόνωσης και μελέτης. Ο ίδιος αποχώρησε επίσημα από το ΚΚΕ το 1975. Κοιτάζοντας πίσω, συνειδητοποίησε ότι το κίνημα στο οποίο αφιερώθηκε είχε εγκλωβιστεί σε μια τραγική αντίφαση.
Στο «Ευτυχώς ηττηθήκαμε, σύντροφοι...», ο συγγραφέας προχωρά σε μια αμείλικτη διάκριση μεταξύ της βάσης και της ηγεσίας του κόμματος. Αναγνωρίζει τον αγνό πατριωτισμό, την αυταπάρνηση και τον ιδεαλισμό των χιλιάδων απλών αγωνιστών του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και του Δημοκρατικού Στρατού. Ταυτόχρονα όμως, καταγγέλλει την ηγεσία (υπό τον Νίκο Ζαχαριάδη και τον Γιώργη Σιάντο) ότι μετέτρεψε αυτόν τον αγνό πατριωτισμό σε τυφλό όργανο της σοβιετικής εξωτερικής πολιτικής.
«Για εμάς τους κομμουνιστές, πρώτη πατρίδα ήταν η Σοβιετική Ένωση και ύστερα η Ελλάδα», αναφέρει χαρακτηριστικά στο βιβλίο του.
Αυτή η παραδοχή φωτίζει το ιστορικό δράμα: οι άνθρωποι που πολεμούσαν στο όνομα της ελευθερίας, χωρίς να το γνωρίζουν, άνοιγαν τον δρόμο για έναν άλλον, βαθύτερο ολοκληρωτισμό.
Τα βασικά επιχειρήματα του βιβλίου
Το έργο, που πλέον κυκλοφορεί σε σύγχρονη έκδοση από τις Εκδόσεις Επίκεντρο, δεν αναλώνεται σε μια στείρα παρελθοντολογία. Αντιθέτως, θέτει αμείλικτα ερωτήματα βασισμένα στη γεωπολιτική πραγματικότητα της Ευρώπης.
Α. Το πείραμα του «Υπαρκτού Σοσιαλισμού» ως καθρέφτης
Ο Λαζαρίδης χρησιμοποιεί ως βασικό του επιχείρημα την τύχη των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης που βρέθηκαν πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα μετά τη Διάσκεψη της Γιάλτας. Αναρωτιέται: Τι απέγιναν η Πολωνία, η Ουγγαρία, η Τσεχοσλοβακία, η Ρουμανία και η γειτονική Αλβανία;
Η απάντηση είναι γνωστή: ισοπεδώθηκαν οικονομικά, εκδιώχθηκε κάθε έννοια ελευθερίας του λόγου, στήθηκαν δικτατορικά καθεστώτα και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια ποδοπατήθηκε. Αν το ΚΚΕ είχε κερδίσει τον Εμφύλιο, η Ελλάδα θα είχε την ίδια ακριβώς μοίρα. Θα ήταν μια απομονωμένη, φτωχή, σοβιετική επαρχία στα Βαλκάνια.
Β. Η επαναξιολόγηση της «Δεξιάς»
Σε ένα από τα πιο τολμηρά κομμάτια του βιβλίου, ο Λαζαρίδης προχωρά στην αποκαθήλωση του αριστερού αφηγήματος περί «απόλυτου κακού» της αντίπαλης παράταξης. Παραδέχεται ότι οι εθνικές, αστικές δυνάμεις (αυτό που γενικά ονομαζόταν «Δεξιά»):
- Είχαν τεράστιες ευθύνες για τις μετεμφυλιακές διώξεις, τις εξορίες και το αυταρχικό κράτος.
- Αντικειμενικά όμως, είχαν δίκιο στο κεντρικό διακύβευμα.
Κρατώντας την Ελλάδα στο δυτικό στρατόπεδο και συνδέοντάς την με την Ευρώπη και το Σχέδιο Μάρσαλ, οι δυνάμεις αυτές διέσωσαν το αστικό δημοκρατικό πολίτευμα. Αυτό επέτρεψε στην Ελλάδα να εξελιχθεί τελικά, κατά τη Μεταπολίτευση, σε μια σύγχρονη, ευρωπαϊκή δημοκρατία.
Γ. Τα αμείλικτα «Γιατί» της Ιστορίας
Ο συγγραφέας στρέφει τα βέλη του στην απροθυμία της Αριστεράς να κάνει τη δική της αυτοκριτική. Σημειώνει στο οπισθόφυλλο του βιβλίου:
«Είναι φανερό ότι η "λενινιστική" ηγεσία μας δεν έχει καμιά διάθεση να ρίξει πετριές στα βαλτονέρια. Ούτε σκοπεύει να δώσει ποτέ απάντηση στα αμείλικτα "Γιατί" της Κατοχής και του Εμφυλίου. Το χρέος πέφτει σε όλους μας και στον καθένα χωριστά».
Το Ιστορικό Δίπολο των Συνεπειών
Για να γίνει ακόμα πιο κατανοητή η οπτική του Λαζαρίδη, αρκεί να δούμε πώς αποτιμά τα δύο πιθανά σενάρια της ελληνικής ιστορίας:
| Τομέας Εξέλιξης | Αν είχε επικρατήσει το ΚΚΕ (Σοβιετική Σφαίρα) | Τι συνέβη με την ήττα του ΚΚΕ (Δυτική Σφαίρα) |
|---|---|---|
| Πολιτικό Σύστημα | Μονοκομματική δικτατορία, κατάργηση ελευθεριών, διώξεις αντιφρονούντων τύπου Γκουλάγκ. | Αρχικά ελλιπής δημοκρατία, η οποία όμως οδήγησε στην ομαλή και ισχυρή Μεταπολίτευση του 1974. |
| Οικονομία | Κρατικοποίηση, κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, οικονομική απομόνωση και μαζική φτώχεια. | Ελεύθερη αγορά, ανοικοδόμηση μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ, ισχυρή οικονομική ανάπτυξη τις δεκαετίες '50-'70. |
| Γεωπολιτική Θέση | Δορυφόρος της Μόσχας, εγκλωβισμένος στις εντολές της Κομινφόρμ. | Πλήρης ένταξη στη δυτική συμμαχία και ιστορική ενσωμάτωση στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ). |
Οι σφοδρές αντιδράσεις και η δικαίωση της μοναξιάς
Όπως ήταν φυσικό, το «Ευτυχώς ηττηθήκαμε, σύντροφοι...» προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων. Για ένα μεγάλο κομμάτι της παραδοσιακής Αριστεράς, ο Λαζαρίδης χαρακτηρίστηκε «αποστάτης», «μεταμελημένος» και εργαλείο της δεξιάς προπαγάνδας. Τον κατηγόρησαν ότι πρόδωσε τη μνήμη του Μπελογιάννη και του ίδιου του του πατέρα.
Ωστόσο, ο ίδιος δεν εξαργύρωσε ποτέ αυτή τη μεταστροφή με αξιώματα, κρατικές θέσεις ή πολιτικά οφέλη. Παρέμεινε ένας μοναχικός στοχαστής, συνεπής στις ιδέες της φιλελεύθερης σοσιαλδημοκρατίας, συμμετέχοντας αργότερα σε προσπάθειες όπως η «Δημοκρατική Ευθύνη». Η στάση του απέδειξε ότι η κίνησή του δεν έγινε από καιροσκοπισμό, αλλά από μια βαθιά, σχεδόν θρησκευτική ανάγκη για την αλήθεια.
Ένα μάθημα πνευματικής εντιμότητας
Σε μια εποχή όπου ο πολιτικός φανατισμός, ο λαϊκισμός και οι ιδεολογικές παρωπίδες συνεχίζουν να ταλαιπωρούν τον δημόσιο διάλογο, η παρακαταθήκη του Τάκη Λαζαρίδη είναι πιο επίκαιρη από ποτέ.
Το βιβλίο του δεν είναι απλώς μια ιστορική ανάλυση του Εμφυλίου. Είναι ένα παγκόσμιο μάθημα πνευματικής γενναιότητας. Μας διδάσκει ότι η πραγματική ανδρεία δεν κρίνεται από το πόσο τυφλά εμμένεις σε ένα δόγμα, αλλά από το αν έχεις το ψυχικό σθένος να παραδεχτείς ότι οι ιδέες για τις οποίες ήσουν έτοιμος να πεθάνεις, αν είχαν εφαρμοστεί, θα είχαν καταστρέψει τη χώρα σου.
