«Φωτιά στη Μέση Ανατολή: Η σύγκρουση Νετανιάχου-Ερντογάν, ο ρόλος της Αθήνας και το "μάθημα" του Θουκυδίδη»

 Η γεωπολιτική σκακιέρα πήρε φωτιά: Η οργή Νετανιάχου για τον «τύραννο» Ερντογάν, το «μπλέξιμο» της Αθήνας και ο Θουκυδίδης που δείχνει το μέλλον του πλανήτη

Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ δεν ήταν ποτέ μια απλή σειρά από τυπικές ομιλίες και χειραψίες, αλλά η φετινή διοργάνωση θα μείνει στην ιστορία ως μια από τις πιο εκρηκτικές των τελευταίων δεκαετιών. Μέσα σε λίγες ώρες, το διεθνές προσκήνιο μετατράπηκε σε ένα πεδίο σφοδρών λεκτικών συγκρούσεων, ιστορικών προειδοποιήσεων και παρασκηνιακών διεργασιών που συνδέουν άμεσα τη Μέση Ανατολή, το Αιγαίο και τις παγκόσμιες υπερδυνάμεις.

Όλα ξεκίνησαν όταν ο Ισραηλινός πρωθυπουργός, Μπενιαμίν Νετανιάχου, ανέβηκε στο βήμα της 81ης Γενικής Συνέλευσης. Με ένα ύφος που δεν άφηνε περιθώρια για παρερμηνείες, εξαπέλυσε μια πρωτοφανή και σφοδρή μετωπική επίθεση κατά του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Ο Νετανιάχου δεν περιορίστηκε στις συνηθισμένες διπλωματικές αιχμές, αλλά χρησιμοποίησε βαρύτατους χαρακτηρισμούς, αποκαλώντας τον Τούρκο πρόεδρο ευθέως «τύραννο». Κατηγόρησε την Άγκυρα ότι έχει εξελιχθεί σε έναν από τους βασικούς παγκόσμιους φορείς διάδοσης «αντισημιτικών ψεμάτων» κατά του Ισραήλ, ενώ παράλληλα την κατήγγειλε για τη φιλοξενία στελεχών της Χαμάς.

Η επίθεση όμως δεν σταμάτησε εκεί. Ο Ισραηλινός ηγέτης άνοιξε όλη την ατζέντα των τουρκικών προκλήσεων, στριμώχνοντας την Άγκυρα για τη διαρκή καταπίεση και τις διώξεις των Κούρδων, τις μαζικές φυλακίσεις δημοσιογράφων και πολιτικών αντιπάλων στο εσωτερικό της χώρας, καθώς και για την ιστορική άρνηση της Αρμενικής Γενοκτονίας.

Η «βόμβα» για την Κύπρο και την Ελλάδα που ανακάτεψε την τράπουλα

Αυτό που προκάλεσε άμεσο συναγερμό και τεράστια αίσθηση στην Αθήνα και τη Λευκωσία ήταν το γεγονός ότι ο Νετανιάχου επέλεξε να συνδέσει την κριτική του με τις τουρκικές παραβιάσεις στο Αιγαίο και την Κύπρο. Με μια φράση που αποτυπώθηκε στο επίσημο κείμενο της ομιλίας του και μεταδόθηκε σε όλο τον κόσμο, πέταξε μια πραγματική γεωπολιτική βόμβα:

«Κατέχει παράνομα τη βόρεια Κύπρο, η οποία είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και παραβιάζει συστηματικά το διεθνές δίκαιο εις βάρος της Ελλάδας, η οποία είναι μέλος του ΝΑΤΟ.»

Η κίνηση αυτή του Ισραηλινού πρωθυπουργού να φέρει το ζήτημα της παράνομης κατοχής της Κύπρου στο πιο επίσημο διεθνές βήμα έχει τεράστια πολιτική βαρύτητα. Υπενθύμισε με τον πιο ωμό τρόπο στη διεθνή κοινότητα ότι ο ΟΗΕ έχει ήδη χαρακτηρίσει νομικά άκυρη την ανακήρυξη του ψευδοκράτους και ότι η Τουρκία παραμένει η μοναδική χώρα στον κόσμο που αναγνωρίζει αυτή την αποσχιστική οντότητα, αγνοώντας προκλητικά το διεθνές δίκαιο.

Ωστόσο, αυτή η ξεκάθαρη δικαίωση των πάγιων ελληνικών και κυπριακών θέσεων ήρθε σε μια πολύ ιδιαίτερη και σχεδόν αμήχανη στιγμή για την ελληνική διπλωματία. Το timing της δήλωσης κρύβει ένα μεγάλο παράδοξο. Από τη μία πλευρά, η ομιλία έγινε μόλις λίγες ώρες μετά τη διμερή συνάντηση που είχε ο Νετανιάχου με τον Κυριάκο Μητσοτάκη στη Νέα Υόρκη, επιβεβαιώνοντας ότι ο στρατηγικός άξονας Ελλάδας - Κύπρου - Ισραήλ παραμένει ισχυρός στο παρασκήνιο.

Από την άλλη πλευρά, όμως, η ελληνική κυβέρνηση προσπαθεί αυτό το διάστημα να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους διαλόγου και «ήρεμα νερά» με την Άγκυρα. Σχεδόν την ίδια ώρα που ο Νετανιάχου σήκωνε τους τόνους στα ύψη, ο Κυριάκος Μητσοτάκης από το ίδιο βήμα επέλεγε μια σαφώς πιο ήπια προσέγγιση, δηλώνοντας ότι Ελλάδα και Τουρκία είναι «καταδικασμένες να ζουν πλάι πλάι» ως γείτονες και σύμμαχοι. Η σφοδρή σύγκρουση Ισραήλ-Τουρκίας απειλεί να τορπιλίσει αυτή την εύθραυστη ισορροπία, παρά την ακαριαία και οργισμένη αντίδραση της Άγκυρας που χαρακτήρισε τις δηλώσεις Νετανιάχου «άθλιες».

Το μεγάλο κάδρο: Ο Σι, ο Τραμπ και η «Παγίδα του Θουκυδίδη»

Όσο όμως κι αν εμείς κοιτάμε δικαιολογημένα τη δική μας περιφερειακή γειτονιά, η πραγματικότητα είναι ότι αυτή η έκρηξη στον ΟΗΕ αποτελεί κομμάτι ενός πολύ μεγαλύτερου παγκόσμιου παζλ. Την ίδια ακριβώς περίοδο, οι δύο πραγματικοί γίγαντες του πλανήτη προσπαθούν να αποφύγουν ένα ολικό κραχ.

Στο περιθώριο των διεθνών εξελίξεων, τα βλέμματα της παγκόσμιας ελίτ στράφηκαν στη συνάντηση κορυφής του Κινέζου προέδρου Σι Τζινπίνγκ με τον Ντόναλντ Τραμπ. Εκεί, ο Σι έθεσε στο τραπέζι έναν όρο που έρχεται κατευθείαν από την αρχαία ελληνική γραμματεία και την ιστορία των διεθνών σχέσεων: την «Παγίδα του Θουκυδίδη».

Η θεωρία αυτή, που βασίζεται στην ανάλυση του Πελοποννησιακού Πολέμου από τον αρχαίο Έλληνα ιστορικό, περιγράφει το εξής φαινόμενο: όταν μια αναδυόμενη δύναμη (όπως η Αθήνα τότε, ή η Κίνα σήμερα) απειλεί να εκτοπίσει μια ήδη κυρίαρχη δύναμη (όπως η Σπάρτη τότε, ή οι ΗΠΑ σήμερα), ο πόλεμος γίνεται σχεδόν αναπόφευκτος λόγω του φόβου και της ανασφάλειας που γεννιέται στην κυρίαρχη πλευρά. Ο Σι Τζινπίνγκ χρησιμοποίησε αυτή την ιστορική αναφορά για να προειδοποιήσει τον Τραμπ ότι οι δύο υπερδυνάμεις πρέπει να βρουν έναν κώδικα ειρηνικής συνύπαρξης σε «καυτά» ζητήματα, όπως η Ταϊβάν και η τεχνολογική κυριαρχία, τονίζοντας ότι αυτή η ιστορική παγίδα μπορεί και πρέπει να ξεπεραστεί για το καλό της ανθρωπότητας.

Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» στα ελληνοτουρκικά: Μια αντεστραμμένη ισορροπία τρόμου

Αν μεταφέρουμε αυτή την κλασική ιστορική θεωρία από το επίπεδο της παγκόσμιας σκακιέρας (ΗΠΑ-Κίνα) στο δικό μας διαρκές γεωπολιτικό θρίλερ (Ελλάδα-Τουρκία), θα δούμε ότι η «Παγίδα του Θουκυδίδη» λειτουργεί στην Ανατολική Μεσόγειο με μια πολύ ενδιαφέρουσα, σχεδόν αντεστραμμένη δυναμική.

Στη δική μας περίπτωση, η Τουρκία συμπεριφέρεται εδώ και χρόνια ως η «αναδυόμενη δύναμη» που επιδιώκει να ανατρέψει το υπάρχον καθεστώς (status quo) στην περιοχή. Μέσα από δόγματα όπως η «Γαλάζια Πατρίδα», η Άγκυρα θέλει να επεκτείνει την επιρροή της, να γκριζάρει κυριαρχικά δικαιώματα και να επιβληθεί ως ο απόλυτος περιφερειακός ηγεμόνας. Από την άλλη πλευρά, η Ελλάδα λειτουργεί ως η παραδοσιακή δύναμη σταθερότητας: δεν έχει καμία επεκτατική τάση, αλλά υπερασπίζεται με νύχια και με δόντια τα υφιστάμενα σύνορα, τις διεθνείς συνθήκες και το Διεθνές Δίκαιο.

Το «παράδοξο» της ελληνοτουρκικής παγίδας κρύβεται στον φόβο που γεννούν οι εξοπλισμοί και οι συμμαχίες:

• Ο φόβος του αναθεωρητή: Η Άγκυρα βλέπει την Ελλάδα να ισχυροποιείται συστηματικά σε στρατιωτικό επίπεδο (μέσω σύγχρονων εξοπλιστικών προγραμμάτων) και να θωρακίζεται πίσω από ισχυρές διεθνείς αμυντικές συμφωνίες (με τη Γαλλία, τις ΗΠΑ και το Ισραήλ). Αυτή η ενίσχυση της Αθήνας γεννά στην ηγεσία της Τουρκίας τον «φόβο» ότι δεν θα μπορέσει τελικά να επιβάλει τα τετελεσμένα που επιθυμεί στο Αιγαίο και την Κύπρο.
• Το σύνδρομο της περικύκλωσης: Κάθε φορά που η Ελλάδα κάνει ένα επιτυχημένο διπλωματικό βήμα –όπως η πρόσφατη συνάντηση Μητσοτάκη-Νετανιάχου ή η ανοιχτή στήριξη του Ισραήλ στον ΟΗΕ– η Τουρκία αντιδρά σπασμωδικά και επιθετικά, γιατί νιώθει ότι απομονώνεται και «περικυκλώνεται» από έναν εχθρικό άξονα.

Η λεπτή γραμμή της επόμενης μέρας

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ειδοποιός διαφορά με το δίδυμο Τραμπ-Σι. Ενώ η Ουάσινγκτον και το Πεκίνο, ως πυρηνικές υπερδυνάμεις, κάθονται στο ίδιο τραπέζι και χρησιμοποιούν τον Θουκυδίδη ως μια κοινή προειδοποίηση για να χτίσουν δικλείδες ασφαλείας, στην Ανατολική Μεσόγειο το παιχνίδι είναι πολύ πιο απρόβλεπτο και εύθραυστο.

Η Ελλάδα προσπαθεί να αποφύγει την παγίδα μιας πολεμικής σύρραξης επιδιώκοντας τον διάλογο, αλλά ταυτόχρονα επενδύει στην ισχυρή αποτροπή. Η Τουρκία, από την πλευρά της, πατάει σε δύο βάρκες: επιτίθεται φραστικά στο Ισραήλ για να κερδίσει πόντους στον ισλαμικό κόσμο, αλλά ενοχλείται σφόδρα όταν οι δικές της παρανομίες στην Κύπρο βγαίνουν στη σέντρα από τη διεθνή κοινότητα.

Το τελικό συμπέρασμα είναι ότι οι γεωπολιτικές αναταράξεις —από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή μέχρι την παγκόσμια κόντρα ΗΠΑ-Κίνας— δεν αφήνουν κανέναν ανεπηρέαστο. Για την Κύπρο και την Ελλάδα, η διεθνής καταδίκη της τουρκικής επιθετικότητας από παίκτες όπως το Ισραήλ είναι πάντα ένα χρήσιμο διπλωματικό εργαλείο. Ωστόσο, την ώρα που ο κόσμος αλλάζει με ιλιγγιώδη ταχύτητα, η Αθήνα καλείται να ισορροπήσει σε ένα εξαιρετικά τεντωμένο σχοινί, αποδεικνύοντας ότι η «Παγίδα του Θουκυδίδη» δεν είναι απλώς μια θεωρία στα βιβλία της ιστορίας, αλλά μια καθημερινή άσκηση επιβίωσης.

 StrategosX